Jordaanse muziek is buiten de Arabische wereld weinig bekend, en wat bekend is, wordt vaak verward met bredere “Midden-Oosterse muziek” op een manier die de specifieke tradities van het land uitwist. Jordanië heeft een levende muziekcultuur die de bedoeïense woestijntradities van het zuiden, de Levantijnse stedelijke muziek van Amman, de Palestijnse volkstradities die diep in de Jordaanse samenleving zijn ingebed en een groeiende hedendaagse scene die op al deze elementen voortbouwt, omspant. Deze gids brengt het landschap in kaart.
De instrumenten
Oud
De oud (ook ud geschreven, waarvan het Europese woord “luit” is afgeleid) is het bepalende instrument van de Arabische klassieke en volksmuziek. Het is een peervormige, korthalzige luit met 11 snaren (soms 10 of 12) in vijf of zes koren, bespeeld met een plectrum of de vingers. Het heeft geen frets, waardoor de speler de microtonale intervallen kan produceren die centraal staan in de Arabische maqam-muziek.
In Jordanië verschijnt de oud in formele concerten, in bruiloftsmuziek, in de informele muziek van koffiehuizen en bijeenkomsten en in de bedoeïense uitvoeringstraditie. De oud-speler bekleedt een hoge culturele statuspositie — beheersing van het instrument vereist jarenlange studie en het instrument zelf kan duur zijn.
U hoort de oud bij: luxere Amman-restaurants met livemuziek (Fakhr el-Din, Sufra bij gelegenheid), bij het Jerash Festival, bij culturele optredens in hotels en soms bij de Petra bij nacht-ervaring.
Rababa
De rababa is een éénsnaarige viool van bedoeïense oorsprong — een van de oudste instrumenten die nog in gebruik is in de regio. Het corpus is doorgaans een kleine houten of kalebas resonator bekleed met huid; een enkele paardenhaar snaar wordt bespeeld met een paardenhaar strijkstok. Het geluid is dun, klagend en intensief expressief — in staat tot een breed emotioneel bereik van pijnlijk rouwen tot energiek vieren.
De rababa is met name geassocieerd met bedoeïense mondelinge poëzie en zang: een dichter-zanger (sha’ir) begeleidt zijn geïmproviseerde of voorgedragen poëzie met rababa-spel, waarbij de melodie de contouren van het vers volgt. Dit is een van de oudste overgebleven muzikale tradities van het Arabisch schiereiland en de Levant.
Goed rababa-spel horen — in context, bij een bedoeïenenbijeenkomst of de Petra bij nacht-ervaring — is een werkelijk onderscheidende ervaring voor bezoekers die het instrument nooit eerder hebben ontmoet.
Tabla (davul)
De tabla is een dubbelzijdige trom — ton- of kelkvormig — die de ritmische basis vormt voor de meeste vormen van Jordaanse volks- en sociale muziek. Ze wordt bespeeld met de handen (de vingers op de dunnere zijde produceren een hoog geluid; de palm op de dikkere zijde produceert de bas). De ritmische patronen van tabla-spel volgen de specifieke cycli (maqam-ritmes) die geassocieerd worden met verschillende muziekgenres en gelegenheden.
In bruiloftsmuziek en zaffe-stoeten (zie hieronder) is de tabla centraal; in intiemere settings begeleidt een enkele tabla de oud of de rababa.
Mijwiz
De mijwiz is een dubbelbuisig rietinstrument — twee parallelle rietbuizen, elk met een enkel riet gesneden in het riet zelf. De speler ademt continu via circulaire ademhalingstechnieken terwijl hij speelt, waardoor een aanhoudende drone wordt gecreëerd uit één buis terwijl de melodie op de andere wordt gespeeld. Het geluid is zoemend, aanhoudend en licht nasaal — onmiddellijk herkenbaar uit opnames van Levantijnse dorpsmuziek.
De mijwiz is met name geassocieerd met Palestijnse en Jordaanse dorpstradities en verschijnt het meest in dabke-muziek en bruiloftsfeesten. Het is zelden te horen in een stedelijke concertsetting.
Shabbaba
Een eenvoudige end-blown fluit van de bedoeïense herderstraditie. Gemaakt van riet of, in vroegere eeuwen, van been. Solo bespeeld voor persoonlijke expressie of ter begeleiding van zang. Minder prominent in formele of sociale muzikale contexten maar onderdeel van het sonische landschap van de Jordaanse woestijn en hooglanden.
De volksmuziekvormen
Dabke
Dabke (ook dabkeh, dabka) is de grote volksdans van de Levant — uitgevoerd door heel Jordanië, Palestina, Libanon, Syrië en delen van Irak. Het is een lijn- of kringdans waarbij deelnemers elkaars armen of handen vasthouden en in gecoördineerde patronen stampen, schoppen en springen, geleid door een voormens (de lawwih of ras) die het tempo en de figuren bepaalt.
In Jordanië wordt dabke uitgevoerd op bruiloften, bij dorpsfeesten en bij culturele festivals. Het is een gemeenschapsdans, geen uitvoeringskunst — iedereen neemt deel, er is geen publiek dat naar specialisten kijkt. Het leren van dabke maakt deel uit van opgroeien als Jordaniër en Palestijn in Jordanië; kinderen leren het op school en bij familievieringen.
De muziek voor dabke wordt doorgaans verzorgd door mijwiz, tabla en soms oud — energiek, repetitief, ritmisch drijvend. De verbinding tussen de muziek en de fysieke beweging van de dans is onmiddellijk en visceraal.
Voor bezoekers verschijnt dabke het meest bij: culturele festivals, met name het Jerash Festival; bruiloftsfeesten (als u gelukkig genoeg bent in de buurt te zijn); en bij sommige culturele avonden in hotels. Sommige touroperators bieden dabke-workshops aan.
Zaffe
Zaffe is de processie-muziek van Arabische bruiloften — de muzikale en vocale viering die de stoet van de bruidegom en de ontvangst van de bruid begeleidt. In Jordanië bestaan zaffe-groepen doorgaans uit zangers, tabla-spelers en soms een mijwiz of accordeon, lopend in processie en traditionele gelukwenstliederen zingend aan de families.
De zaffe-traditie varieert per familie, regio en formaliteitsgraad. In conservatieve families kan de zaffe geslachtelijk gescheiden zijn — uitgevoerd door mannen in de mannenontvangsthall en door vrouwen in de vrouwen. In liberalere Amman-families kan de zaffe een gemengde viering zijn. Het gemeenschappelijke element is het gevoel van publieke aankondiging: de bruiloft wordt aangekondigd door muziek die het hele buurtschap kan horen.
Als u in de avonden van het piek bruiloftsseizoen (lente en herfst) in de buurt van een Jordaans bruiloftslocatie verblijft, hoort u vrijwel zeker zaffe — een kenmerkende trommelslag en mannenkoor in de straten.
Sahja
Sahja is een van Jordanië’s oudste muzikale vormen — een vorm van antifoon (vraag-en-antwoord) zang uitgevoerd door groepen mannen bij vieringen, met name bruiloften en nationale gelegenheden. De sahja-leider zingt een regel; de groep antwoordt. De thema’s zijn lof, eer, welkom en viering. Er worden geen instrumenten gebruikt; het ritme wordt verzorgd door klappen.
Sahja voelt erg oud aan — wat het is. De UNESCO-beschrijving van Arabische muzikale tradities noemt de sahja als een levende erfgoedvorm die dateert van vóór de verspreiding van de islam in de regio. Het goed uitgevoerd horen, door een grote groep mannen op volle sterkte, is een van de meer aangrijpende ervaringen die in Jordanië beschikbaar zijn.
Het Jerash Festival
Het Jerash Festival voor Cultuur en Kunst, jaarlijks gehouden in juli en augustus in de antieke ruïnes van Jerash, is de belangrijkste jaarlijkse showcase van Arabische kunsten in Jordanië. Het festival is in een of andere vorm gaande since 1981 en trekt nu performers uit de hele Arabische wereld en internationaal.
Optredens vinden plaats in het Zuidelijk Theater en andere open ruimtes binnen het archeologische terrein — de combinatie van antieke Romeinse architectuur en hedendaagse Arabische uitvoerende kunsten is een werkelijk krachtige context.
Het muziekprogramma van het Jerash Festival omvat doorgaans: klassieke Arabische muziekensembles (oud en ensemble-stukken in de maqam-traditie), hedendaagse Arabische popsterren (een grote publiekstrekker voor Jordaans en regionaal publiek), volksensembles die dabke en traditionele Levantijnse muziek uitvoeren en soms internationale crossover-acts.
Het festival is ook een theater-, poëzie- en dansevenement — niet alleen muziek — en het volledige programma kan twee tot drie weken beslaan. Controleer de festivalwebsite voor het specifieke jaarlijkse programma, dat jaarlijks verandert.
De praktische overweging: Jerash ligt 50 minuten ten noorden van Amman met de auto. Veel bezoekers blijven in Amman en maken een avondtripje naar het festival, laat terugkerend. Hotels en touroperators in Amman kunnen helpen met festivaltransfers.
Het Distant Heat Festival
In tegenstelling tot de antieke ruïneomgeving van het Jerash Festival is Distant Heat een hedendaags muziekevenement dat in Wadi Rum plaatsvindt — elektronische en ambient muziek uitgevoerd in de stilte van de woestijn, doorgaans in de zomer. Het contrast tussen het immense landschap en de muziek is de esthetische propositie.
Dit is een nicheevenement met een specifiek publiek, maar het is het weten waard voor bezoekers die geïnteresseerd zijn in hoe Jordaanse en regionale artiesten via hedendaagse muziek met het woestijnlandschap omgaan.
Hedendaagse Jordaanse muziek
Amman heeft een kleine maar groeiende indie-muziekscene die zich aanzienlijk heeft ontwikkeld seit circa 2010. Bands en artiesten die werken in Arabisch-talige rock, jazz en alternatieve genres treden op bij onder andere: Books@Cafe op Rainbow Street (een cultureel instituut in Jabal Amman), het Royal Cultural Centre en diverse kleinere zalen in de Jabal Amman- en Lweibdeh-gebieden.
De spanning en dialoog tussen traditionele Levantijnse muziek en hedendaagse globale vormen is hier productief — diverse Jordaanse artiesten hebben kenmerkende stemmen ontwikkeld door oud-spelen te combineren met elektronische productie, of door traditionele Palestijnse volkspoëzie in hedendaagse arrangementen te zetten.
Muziek op een wandeltour door Amman
Amman’s muziekcultuur wordt het meest natuurlijk beleefd door door de wijken te wandelen tijdens avonden waarop livemuziek gaande is — wat in de koelere maanden van lente en herfst frequent is bij buitenzalen, dakrestaurants en culturele ruimtes.
Amman city walking tour: local culture, hidden places & foodDe wandeltour door Amman’s verborgen parels biedt context voor de culturele geografie die deze muziek ondersteunt — de wijken, de zalen, de gemeenschappen. Een gids kan u naar de juiste zalen voor de juiste avond wijzen in plaats van u te laten navigeren in een stad die niet altijd leesbaar is voor buitenstaanders.
Muziek en mondelinge poëzietradities
Een van de minst bekende aspecten van de Jordaanse muzikale traditie voor buitenstaanders is de centrale rol van mondelinge poëzie. In de bedoeïenencultuur is de dichter-zanger (sha’ir) een figuur van aanzienlijke sociale status — een persoon die poëzie componeert, memoriseert en uitvoert die sociale functies dient: gastvrije gastheren prijzen, overwinningen herdenken, de doden rouwen, bruiloften vieren, stamgeschillen bemiddelen via de kracht van goed gerichte verzen.
De traditie van mondelinge poëzie in Jordanië is nauw verwant aan de pan-Arabische traditie van nabati-poëzie — een volkstaalse Arabische poëtische vorm, in tegenstelling tot klassieke Arabische formele poëzie. Nabati-poëzie gebruikt het dialect van de stam of regio; het is gecomponeerd om onmiddellijk begrepen te worden door de gemeenschap, niet om geanalyseerd te worden door geleerden van klassiek Arabisch.
Een sha’ir die optreedt met een rababa bij een bedoeïenengelegenheid voert poëzie uit evenveel als muziek — de woorden zijn centraal, de muziek is hun voertuig. Dit begrijpen helpt verklaren waarom de Petra bij nacht-ervaring (rababa-spel zonder tekst, in een vreemde-taalcontext) één element van de traditie vastlegt terwijl het onvermijdelijk een ander verliest.
Bruiloftsmuziek: het volledige spectrum
Een traditionele Jordaanse bruiloftsviering omvat muziek op meerdere momenten en in meerdere vormen:
Zaffe: De processie-muziek die de aankomst van de bruidegom en de ontvangst van de bruid begeleidt. Energiek, vocaal, trommelend, vaak met mijwiz. De zaffe-groep loopt in processie; familieleden en gasten sluiten aan bij de processie.
Dabke: De volksdans uitgevoerd na de zaffe, doorgaans door de mannelijke gasten in een lijn of kring. De muziek wordt gedreven door de tabla en mijwiz; de voormens (ras) leidt de bewegingen.
Sahja: Het antifonale gezang uitgevoerd door groepen mannen op specifieke momenten van de viering. Plechter dan dabke; de vraag-en-antwoordstructuur geeft het een meditatieve kwaliteit.
Hedendaagse muziek: Bij meer liberale Amman-bruiloften neemt een DJ of liveband die hedendaagse Arabische pop (en soms westerse muziek) speelt de latere uren over. De traditionele vormen en de hedendaagse vormen coëxisteren bij de meeste Jordaanse bruiloften zonder schijnbare tegenstrijdigheid.
De geslachtelijke scheiding van bruiloftsvieringen — traditioneel in conservatieve gemeenschappen — betekent dat de vrouwensectie zijn eigen muziek heeft: vrouwen die samen zingen, dansend in de vrouwenzaal, met muziek die mannelijke gasten niet horen. Dit is een parallelle muzikale wereld met zijn eigen repertoire en uitvoerders.
Veelgestelde vragen
Kan ik livemuziek met traditionele muziek in Amman zien?
Ja, hoewel de planning varieert. Het Royal Cultural Centre organiseert regelmatig Arabische muziekoptredens. Sommige restaurants (Fakhr el-Din, Cantaloupe, Sufra bij gelegenheid) hebben live oud- of ensemblemuziek op weekendavonden. Culturele evenementen bij ambassades en culturele centra worden aangekondigd via Amman’s evenementenlijstingen (Jordan Times, lokale Facebook-evenementengroepen).
Wat is maqam?
Maqam (meervoud maqamat) is het Arabische systeem van muzikale modi — vergelijkbaar met westerse toonladders maar complexer, inclusief microtonale intervallen die niet aanwezig zijn in westerse muziek. Elk maqam heeft kenmerkende melodische patronen, emotionele associaties en passende gebruikstijden. Maqam begrijpen is niet noodzakelijk om van Arabische muziek te genieten, maar weten dat het bestaat verklaart waarom de muziek anders klinkt dan westerse muziek zelfs wanneer de instrumenten vertrouwd kunnen zijn.
Wordt muziek als gepast beschouwd in een conservatieve Jordaanse samenleving?
Muziek is een complex onderwerp in Jordanië zoals in de meeste moslim-meerderheidssamenlevingen. Traditionele religieuze wetenschap varieert over de toelaatbaarheid van muziek; de praktijk varieert enorm. In het stedelijke Amman is muziek — inclusief live-uitvoeringen — volledig geaccepteerd en normaal. In meer conservatieve gemeenschappen en tijdens vrijdaggebeden is muziek minder aanwezig. De traditionele muziek geassocieerd met bruiloften en vieringen (dabke, zaffe) is universeel geaccepteerd.
Waar kan ik traditionele Jordaanse muziekopnames kopen?
Amman heeft verschillende muziekwinkels die Arabische muziek-cd’s verkopen — ze worden moeilijker te vinden naarmate streaming domineert, maar sommige houden stand in het stadscentrum. Online streamingplatforms (Anghami, Spotify) omvatten Arabische muziekcatalogi maar traditionele Jordaanse muziek is slecht vertegenwoordigd in vergelijking met Libanese en Egyptische populaire muziek.
Welke Arabische muziek moet ik luisteren vóór mijn bezoek aan Jordanië?
Voor context en plezier vóór uw reis: de opnames van Fairuz (Libanese zangeres, beschouwd als de grootste Arabische stem van de 20e eeuw) zijn een essentiële introductie op de Levantijnse muzikale traditie. Marcel Khalife (Libanese componist en oud-speler) overbrugt klassieke Arabische muziek en politiek volkslied. Voor Jordanisch specifiek: het werk van Nasser Shamma (Iraaks-Jordaanse oud-meester, gebaseerd in Amman) vertegenwoordigt de hedendaagse klassieke traditie. Rim Banna (Palestijns, gebaseerd in Nazareth) nam Palestijnse volksliedjes op met hedendaagse arrangementen en is nauw verbonden met de Jordaans-Palestijnse muzikale traditie.
Is de Petra bij nacht-muziek traditioneel?
Ja — het oud- en rababa-spel bij Petra bij nacht is traditionele bedoeïenenmuziek uitgevoerd door Bdoul-gemeenschapsmusici. Het is niet gestagd of theatraal in de zin van uitgevonden; het vertegenwoordigt het werkelijke muzikale erfgoed van de gemeenschap die in Petra leefde.