Het woord “Decapolis” komt van het Grieks voor “tien steden” — en voor een reiziger in Jordanië werkt het als een soort schatkaart. Vier van die steden zijn vandaag de dag toegankelijk binnen één land, elk vanuit een ander perspectief op de Romeinse wereld die deze regio domineerde van de eerste eeuw voor Christus tot de vierde eeuw na Christus.
De Decapolis was geen formele politieke eenheid. Het was een losse associatie van gehelleniseerde, semi-autonome steden aan de oostelijke rand van het Romeinse Rijk, verbonden door een gedeelde culturele identiteit, handelsroutes en de privileges van zelfbestuur binnen het Romeinse provinciale stelsel. De steden konden hun eigen munten slaan, hun eigen burgerlijke instellingen onderhouden en grotendeels onafhankelijk opereren van provinciale gouverneurs — hoewel ze onderworpen bleven aan Romeinse militaire bescherming en uiteindelijk aan het Romeinse recht.
Voor reizigers gebaseerd in Amman is het haalbaar alle vier Jordaanse Decapolissteden te bezoeken binnen twee tot drie rijdagen. Het is een van de meest coherente archeologische routes in het land.
De Decapolis in haar Romeinse context
Om te begrijpen wat de Decapolis was, helpt het de Romeinse oostgrens te kennen in de eerste eeuw voor en na Christus. De Romeinse macht in het oosten was niet uniform — het controleerde gebieden via een combinatie van direct bestuur (provincies bestuurd door Romeinse ambtenaren), cliëntkoninkrijken (lokale heersers die Romeinse suprematie erkenden) en bondgenootschappelijke staten (steden en gebieden met wisselende graden van autonomie).
De regio ten oosten van de rivier de Jordaan — Transjordanië, zoals we het nu noemen — was een complexe mozaïek. Het Nabatese koninkrijk controleerde het zuiden (Petra als hoofdstad). Diverse Joodse politieke entiteiten controleerden het westen. Semi-onafhankelijke stadsstaten met een Hellenistisch karakter waren verspreid over het noorden en oosten. Uit deze stadsstaten ontstond de Decapolis.
De precieze oorsprong van de Decapolis als formele groepering is onderwerp van debat. De reorganisatie van de oostelijke provincies door Pompeius in 63 voor Christus, toen Rome direct controle over de regio overnam van het Hasmonese Joodse koninkrijk, wordt vaak aangehaald als het moment waarop de Decapolissteden formeel werden erkend als een groep met specifieke rechten. Elke stad kreeg rechten van zelfbestuur (in sommige gevallen ius italicum — de meest prestigieuze vorm van Romeins burgerschap) en het recht om eigen munten te slaan.
Wat hen verenigde was niet een formele politieke grondwet maar een gedeelde culturele identiteit: de Griekse taal, Hellenistisch stedenbouwkundig ontwerp (gecolonneerde straten, theaters, tempels, gymnasiums) en een zekere burgerlijke trots die hen onderscheidde van het meer puur agrarische achterland.
Wat was de Decapolis?
De vroegste verwijzingen naar de Decapolis als groep dateren uit de eerste eeuw na Christus — Plinius de Oudere somt tien steden op in zijn Naturalis Historia (77 na Christus), al varieert de lijst in andere antieke bronnen. De conventionele tien zijn:
- Gerasa (Jerash, Jordanië)
- Gadara (Umm Qais, Jordanië)
- Pella (Pella/Tabaqat Fahl, Jordanië)
- Philadelphia (Amman, Jordanië)
- Damascus (Syrië)
- Scythopolis (Beit She’an, Israël)
- Hippos (Susita, Israël)
- Raphana (onzekere locatie, waarschijnlijk Syrië)
- Dion (onzeker, mogelijk Capitolias/Beit Ras in noord-Jordanië)
- Canatha (Qanawat, Syrië)
De lijst veranderde door de tijd heen — antieke bronnen zijn inconsistent en sommige steden werden toegevoegd of geschrapt naarmate de politieke omstandigheden veranderden. Wat hen verenigde was Hellenistische stadscultuur: gecolonneerde straten, theaters, tempels, baden, gymnasiums en de Griekse taal.
De Decapolissteden lagen langs de belangrijkste handelsroutes van de regio. Controle over deze routes — die Egypte met Mesopotamië verbonden, en het Arabische binnenland met de Middellandse Zeekust — was fundamenteel voor hun welvaart.
De vier Jordaanse Decapolissteden
Jerash (het oude Gerasa)
Jerash is het juweel van de Jordaanse Decapolis — een van de best bewaarde Romeinse provinciale steden ter wereld. Het stedelijke plan is intact: een gecolonneerde hoofdstraat, twee theaters, een hippodroom, een uniek ovaal plein, meerdere tempels (waaronder de magnifieke Artemistempel) en tientallen kleinere monumenten. In tegenstelling tot veel sites in de regio werd Jerash bedolven door aardbevingen en sediment in plaats van gesloopt, en kwam het na opgravingen grotendeels intact tevoorschijn.
Een bezoek aan Jerash neemt minimaal 3 tot 4 uur in beslag. Het Zuidtheater, het Ovale Plein en de Artemistempel zijn de essentiële monumenten. Zie voor een uitgebreide gids /nl/gidsen/jerash-complete-gids/.
Afstand van Amman: 50 km, ongeveer 50 minuten.
Umm Qais (het oude Gadara)
Gadara was in de oudheid beroemd als een stad van filosofen en dichters — een gecultiveerde provinciale hoofdstad bekend om intellectueel leven evenzeer als om handel. Vandaag de dag biedt Umm Qais een andere maar boeiende ervaring: ruïnes van zwart basalt (in plaats van het witte kalksteen van Jerash) deels ingebed in een Ottomaans dorp, met een panoramisch uitzicht vanaf de heuvelrug over het Meer van Galilea, de Golanhoogte en het Jordaandal.
Het zwarte basalten theater is het meest opvallende monument van Gadara. De gecolonneerde straat en mausolea ronden het bezoek af. Reken 2 tot 3 uur.
Afstand van Amman: 110 km, ongeveer 1 uur 45 minuten.
Pella (Tabaqat Fahl)
Pella is de meest archeologisch complexe van de vier — een tell (bewoningsheuveltje) opgebouwd over 6.000 jaar ononderbroken bewoning van het Chalcolithicum tot het Ottomaanse tijdperk. De Decapolisperiode Romeinse structuren zijn zichtbaar maar minder spectaculair dan bij Jerash of Umm Qais. Wat Pella biedt is archeologische diepte: Bronstijdse vernietigingslagen, Egyptische bestuurlijke verbindingen, Hellenistisch urbanisme, Romeinse burgergebouwen, Byzantijnse kerken en Mamlukse versterkingen allemaal op één heuvel.
Dit is een site voor bezoekers met interesse in de volledige breedte van de Levantijnse geschiedenis, niet alleen de Romeinse periode. Reken 2 uur.
Afstand van Amman: 130 km, ongeveer 2 uur.
Amman (het oude Philadelphia)
Het oude Philadelphia — de Romeinse naam voor Amman, gegeven door Ptolemaeus II Philadelphus in de derde eeuw voor Christus — is de zuidelijkste van de Jordaanse Decapolissteden en degene die het meest is overdekt door de moderne stad. Het Romeinse theater, het odeon, het nymphaeum en de monumentale Hercutempel op de citadel zijn alle overblijfselen van de oude stad ingebed in het moderne stedelijk weefsel.
Het Romeinse Theater (met 6.000 zitplaatsen) en de Citadel zijn de essentiële sites.
Afstand van zichzelf: U bent er al.
Hoe alle vier Jordaanse Decapolissteden te bezoeken
Optie 1: tweedaagse rit vanuit Amman
Dag 1: Amman (Citadel + Romeins Theater ‘s ochtends) → Jerash (middag, 50 km naar het noorden). Dag 2: Rijd vanuit Amman naar het noorden naar Umm Qais (1u45), bezoek 2 tot 3 uur, dan naar het zuiden naar Pella (40 km), bezoek 2 uur, terug naar Amman.
Dit is een compacte en bevredigende route. Het totale rijden is beheersbaar, en u ziet het volledige spectrum van de stedelijke verfijning van Philadelphia tot de landelijke afgelegen ligging van Pella.
Optie 2: één lange dag, alleen Jerash + Umm Qais
De meest gedane combinatie. Rijd Amman → Jerash (ochtend, 3 tot 4 uur) → Umm Qais (middag, 2 uur, 60 km ten noordwesten van Jerash) → terug naar Amman. Dit is een volle dag (10 tot 12 uur) maar haalbaar.
Optie 3: drie dagen inclusief Pella en het Jordaandal
Voeg een derde dag toe rijdend naar het zuiden vanuit Pella door het Jordaandal naar de Dode Zee, met de doopdplaats bij Bethany en het Dode Zee-resortgebied. Zie /nl/reisroutes/jordanie-7-dagen/.
Rondleidingen langs meerdere Decapolissites
Verscheidene GYG-operators bieden combinatietours Noord-Jordanië aan die meerdere Decapolissites omvatten:
Privétour Noord-Jordanië: Jerash, Ajloun en Umm Qais vanuit Amman Privétour: Jerash, Ajloun Castle of Umm Qais vanuit AmmanDe archeologie van de Jordaanse Decapolis: wat bewaard is gebleven en waarom
Het overleven van Decapolisperiode monumenten in Jordanië varieert sterk tussen steden, en de redenen zijn leerzaam.
Jerash (Gerasa): Het buitengewone bewaard zijn bij Jerash is deels geologisch en deels historisch. De site werd na de achtste-eeuwse aardbevingen en eeuwen van verminderde bewoning feitelijk verlaten — het werd niet bedekt door een grote moderne stad. De Romeinse monumenten werden bedolven in plaats van gesloopt, en het droge klimaat bewaarde de archeologie. Toen de systematische opgravingen in het begin van de twintigste eeuw begonnen, verscheen de stad in opmerkelijke staat.
Amman (Philadelphia): De omgekeerde situatie. Amman is ononderbroken bezet en uitgebreid — van Romeinse stad naar Byzantijns bisdom naar Umayyadisch administratief centrum naar Ottomaans garnizoen naar moderne hoofdstad van 4 miljoen mensen. Het grootste deel van de Romeinse stad ligt begraven onder de moderne stad. Alleen de heuveltopmonumenten (de Hercutempel en het Umayyadische paleis op de Citadel) en de dalmonumenten (het Romeinse Theater en Odeon, beschermd door hun natuurlijke kuil) zijn toegankelijk.
Umm Qais (Gadara): Gedeeltelijk opgegraven, gedeeltelijk onder het Ottomaanse dorp, en gedeeltelijk wachtend op toekomstige opgravingen. Het zwarte basaltmateriaal van Gadara is resistenter tegen hergebruik dan kalksteen (het is moeilijker te bewerken), wat hielp het theater te behoeden voor steenroof.
Pella: De tell bewaarde de stratigrafie maar maakte bovengrondse monumenten grotendeels onzichtbaar. De site wordt nog steeds opgegraven en significante gebieden moeten nog worden onderzocht.
De Decapolis en het vroege christendom
De Decapolis verschijnt meerdere malen in het Nieuwe Testament, en de historische geografie is belangrijk voor het begrijpen van die verwijzingen.
Marcus 5:1–20 beschrijft hoe Jezus demonen genaamd “Legio” uitdrijft uit een man die leefde tussen de graven in het “land der Gerasenen” — een verwijzing naar Gerasa (Jerash) of zijn grondgebied. Marcus 7:31 beschrijft hoe Jezus door de “streek van de Decapolis” trekt. Matteüs 4:25 noemt menigten uit de Decapolis als volgelingen van Jezus.
Deze verwijzingen geven aan dat de Decapolissteden cultureel toegankelijk waren voor een Joodse leraar uit Galilea — deel van dezelfde bredere sociale wereld, ook al waren ze cultureel en religieus verschillend. De vroege verspreiding van het christendom door de Decapolissteden is archeologisch gedocumenteerd door de Byzantijnse kerken die in alle vier Jordaanse Decapolissteden zijn gebouwd vanaf de vierde eeuw.
De Decapolissites buiten Jordanië
Ter context de zes Decapolissites niet in Jordanië:
Damascus (Syrië) — Nog steeds bewoond, al liggen Romeinse structuren begraven onder de middeleeuwse stad. De Straat Genaamd Recht (vermeld in Handelingen 9:11) correspondeert met de oude Romeinse cardo.
Scythopolis / Beit She’an (Israël) — De grootste en best bewaarde Decapolisstad buiten Jordanië. De opgegraven benedenstad heeft uitgebreide Romeinse monumenten en is een bezoek waard vanuit de Israëlische kant.
Hippos / Susita (Israël) — Aan de oostoever van het Meer van Galilea; gedeeltelijk opgegraven met goed uitzicht vanaf de heuvelrug.
Raphana, Dion, Canatha — Minder zekere locaties; sommige in Syrië en momenteel ontoegankelijk.
Munten: de Decapolissteden lezen vanuit uw handpalm
Een van de meest directe vensters op de burgerlijke trots van de Decapolis is de muntslag van elke stad. Romeinse provinciale steden met het recht eigen munten te slaan — en alle vier Jordaanse Decapolissteden hadden dit recht — gebruikten hun munten als miniatuur billboards, waarop ze hun beschermgoden, symbolen van hun stad en vaak hun burgerlijke titels toonden.
Gerasa (Jerash) sloeg munten met de godin Tyche (Fortuna) met een stadskroon — de personificatie van de stad zelf. Gadara (Umm Qais) gebruikte Zeus, Poseidon en de stadsstichter. Philadelphia (Amman) toonde Tyche en Zeus. Pella gebruikte Tyche en diverse landbouwsymbolen.
Deze munten zijn geen gewone toeristenmarktartikelen, maar ze verschijnen in collecties van het Jordaans Archeologisch Museum en in de kleine sitemusea. Het Jordaans Archeologisch Museum in Amman (op de Citadel) heeft een goede numismatische collectie inclusief Decapolisperiode munten.
Waarom de Decapolis van belang is
De Decapolis vertegenwoordigt iets specifieks in de oude wereld: de accommodatie van Hellenistische stadscultuur binnen het Romeinse imperiale stelsel, in een regio waar oudere Semitische en Arabische culturen (Nabatees, Joods, Aramees) gelijktijdig aanwezig waren. De steden waren kosmopolitisch — Griekse, Romeinse, Semitische en Joodse bevolkingen leefden er samen. Het vroege christendom verspreidde zich door deze steden: het Nieuwe Testament beschrijft hoe Jezus in de Decapolisregio preekte.
Voor Jordanië bieden de Decapolissites een laag geschiedenis die verschilt van het Nabatese erfgoed van Petra en het islamitische erfgoed van de woestijnkastelen. Het begrijpen van deze laag — Griekse taal, Rooms stedenbouw, Hellenistische burgercultuur — helpt de opmerkelijke culturele complexiteit te begrijpen van een land ter grootte van Indiana.
Veelgestelde vragen over de Decapolis in Jordanië
Wat betekent Decapolis?
Decapolis betekent “tien steden” in het Grieks. De naam verwijst naar een losse associatie van gehelleniseerde, semi-autonome steden in de oostelijke Romeinse wereld, voornamelijk in de Transjordanische en Syrische regio, die opereerde onder Romeinse bescherming van ongeveer de eerste eeuw voor Christus tot de vierde eeuw na Christus.
Lagen alle tien Decapolissites in Jordanië?
Nee. Vier liggen in het moderne Jordanië (Jerash, Umm Qais, Pella, Amman). De andere omvatten Damascus (Syrië), Beit She’an/Scythopolis (Israël), Hippos/Susita (Israël) en anderen met minder zekere locaties.
Is Petra deel van de Decapolis?
Nee. Petra was de hoofdstad van het Nabatese koninkrijk, dat een aparte politieke entiteit was van de Decapolis. Het Nabatese koninkrijk werd in 106 na Christus geannexeerd door Rome en werd de provincie Arabia, maar Petra zelf was nooit een Decapolisstad.
Kan ik een Decapolisrondleiding doen zonder auto?
U kunt Jerash en Amman bereiken met de openbare bus vanuit Amman. Umm Qais vereist een combinatie van bus naar Irbid en daarna lokaal vervoer. Pella is moeilijk zonder auto. Voor een uitgebreid Decapolisbezoek wordt een privéauto of rondleiding sterk aanbevolen.
Is de Jordan Pass nuttig voor de Decapolissites?
Ja. De Jordan Pass dekt de toegang tot Jerash, Umm Qais, Pella, de Citadel van Amman en het Romeinse Theater. Als u minimaal 3 nachten in Jordanië verblijft en van plan bent meerdere sites te bezoeken, is de Pass vrijwel zeker kosteneffectief. Zie /nl/gidsen/jordan-pass-gids/.
Plan uw bezoek
De Decapolisroute is de ruggengraat van de verkenning van Noord-Jordanië. Bouw hem in in /nl/reisroutes/jordanie-7-dagen/ of /nl/reisroutes/jordanie-10-dagen/ voor de volledige ervaring. Begin bij de /nl/bestemmingen/noord-jordanie/ hub voor een overzicht van de regio. De /nl/gidsen/nabatese-beschaving/ gids biedt het parallelle verhaal van Jordanië’s andere grote oude beschaving, de Nabateërs — een nuttig tegengewicht voor het Romeinse Decapolisverhaal.
Privé volledige dag: Umm Qais en Pella vanuit Amman